فرهنگی ، هنری ، علمی ، مذهبی ، ادبی و...

در میان دستگاه و آوازهای ایرانی ، گوشه هایی وجود دارند که در همه دستگاه ها اجرا می شوند و یا می توان آنها را در همه دستگاه ها اجرا نمود. مانند کرشمه ، بسته نگار ، حزین و ... که اکثر این گوشه ها بیشتر قابلیت اجرا با ساز و تکنیک های نوازندگی را دارند و از خاصیت ضربی یا ریتمیک بودن آنها در اجرای دستگاه ها و توالی نواختن ردیف ، استفاده می شود اما در بین این گوشه ها ، گوشه مثنوی مخصوص آوازخوانی است که به نظر من نقطه عطف آواز و پایانی آرام و با احساس برای خواننده است. زیرا که مثنوی ها معمولا در انتهای هر آواز ( پس از درآمد ، گوشه های رایج هر دستگاه ، اوج و ... ) خوانده می شوند و مروری کوتاه بر آنچه خوانده شد ، می باشند.

 مثنوی بیات ترک با صدای مرحوم سید جواد ذبیحی

زمانی که از اشعار مثنوی معنوی مولانا در آواز ها استفاده شد ، برای نخستین بار به خاطر علاقه ای که به کتاب مثنوی معنوی داشتند ، شیوه ای به نام مثنوی خوانی به وجود آمد. این شیوه تنها مخصوص اشعار کتاب مثنوی معنوی بود ، نه اینکه هر مثنوی دیگری ( مثلا شاهنامه فردوسی یا مخرن الاسرار نظامی و ... ) را بتوان در این شیوه اجرا کرد. از این رو آنچه که به این شیوه آواز شخصیت می دهد ، نخست لحن پندآموز ، روایی و حکایت گونه و در ثانی بحر عروضی رمل " مسدس محذوف = فاعلاتن فاعلاتن فاعلات " می باشد.

امروزه نیز گوشه مثنوی باید با شعری ( می خواهد مثنوی باشد یا غزل یا .. ) اجرا شود که فقط و فقط هم وزن کتاب مثنوی معنوی باشد. تنها استثنا در این مورد زمانی است که با اضافه شدن یک رکن اضافی در هر مصرع بحر رمل مسدس به بحر " رمل مثمن = فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات " تبدیل شود. نمونه این نوع مثنوی خوانی ، مثنوی مخالف بر روی شعر سعدی ( دوش دور از رویت ای جان ، جانم از غم تاب داشت ... ) می باشد که در نوار دستان آقای شجریان آن را اجرا کردند.

 مثنوی مخالف با صدای محمدرضا شجریان ( از آلبوم دستان ) یا لینک 2

اگر به ساختار این گوشه ها دقت کنید ، متوجه می شوید که مثنوی ها ، شامل گوشه های همان دستگاه یا آواز می باشند که با تاثیر پذیری از الگوی ملودیک مثنوی اجرا می گردد. مثلا مثنوی سه گاه ( مثنوی دستگاه سه گاه ) شامل گوشه های : ۱- درآمد سه گاه ، ۲- زابل ۳- مویه ۴- مخالف ( اوج دستگاه سه گاه ) و ... است. به همین دلیل مثنوی ها مقام ثابت خود را ندارند و در هر دستگاهی ، مشخصه های مقامی آن دستگاه یا آواز را به خود می گیرند. مثنوی در افشاری ، مفصل تر اجرا می شود ( به قول یکی از اساتید ، مثنوی افشاری ، مثنوی مادر است ) و مثنوی های دیگر از نظر ملودی با مثنوی پیچ ارتباط قطعی دارند. همانطور که میدانید مثنوی افشاری ، مثنوی پیچ نیز گفته می شود.

 مثنوی مخالف با صدای محمود کریمی

در مورد ارتباط بین مثنوی ها باید بگویم که همه آنها دارای نوایی عرفانی و تامل برانگیز هستند که اغلب برای زمزمه با خدا و عبادت خوانده می شود ، هر چند که به خاطر نوع شعر مثنوی و طولانی بودن آن ، ممکن است از اشعار داستانی یا حکایت های پند آموز هم برای اجرای آن استفاده شود.

استاد هرمز فرهت در مورد مثنوی و ساختار کلی آن ، اینچنین نوشته است : آغاز مثنوی پیچ با یک جهش پنجم به سوی بالا مشخص می شود ( منظور همان اشاره به نت بالا در مصرع اول است ) بعد از این جهش ، الگوی ملودیک آن با حرکت تدریجی به پایین مشخص می شود. در واقع مهمترین منطقه برای فعالییت ملودیک ، در بین پنج تن اول مقام آن می باشد. هر چند مثنوی پیچ یک بخش میانی دارد که در آن ملودی ، از پنجم تا هشتم بالای فینال ( نت پایانی ) و بالاتر از آن نیز حرکت می کند. بعد از این بخش برگشتی به فضای پنج نت پایین تر ( بم تر ) انجام می گیرد. ( فرود )

نوشته های استاد فرهت بر اساس شنیده ها و درک ایشان از مثنوی افشاری در محضر استاد نورعلی برومند است که البته ما مطمئن نیستیم که ایشان تحلیل صحیح ، مانع و رادع از مثنوی ارایه داده باشند و تنها برای مثال عرض شد.

 مثنوی افشاری ( مثنوی پیچ ) با صدای استاد عباس کاظمی

مفهوم الگوی بالا را با مثال مثنوی افشاری استاد کاظمی ، بیان می کنم :

در مصرع اول ( بشنو از نی چون حکایت می کند ) ، همانطور که گفته شد از لحن درآمد همان دستگاه یا آواز ( که در اینجا افشاری است ) استفاده می شود و جهش ذکر شده بر روی کلمه چون صورت می گیرد. مصرع دوم نیز تکرار مصرع اول است و تحریر ها نیز در هجای پایانی خوانده می شود که اجرای این تحریر ها ، قسمتی از همان حرکت تدریجی رو به پایین ( بم ) است.

بیت دوم ( کز نیستان تا مرا ببریده اند ) قسمت عراق ( اوج آواز افشاری ) است که در محدوده نت های بالایی ( زیر ) پنجم تا هشتم گام ، خوانده می شود و در بیت سوم ( سینه خواهم شرحه شرحه ) برگشت به فضای پنج نت پایین تر ( بم تر ) انجام می گیرد. ( فرود )

در آخر این نکته را نیز اضافه می کنم که تمامی مثنوی ها از فرم بالا تبعیت می کنند ولی از لحاظ مقامی با یکدیگر تفاوت دارند و به طور کلی مثنوی ها از ترکیب الگوی بالا و مشخصه های مقامی هر دستگاه به وجود آمده اند که البته این الگو را می توان کاملتر و مفصل تر بیان نمود.